افسردگی با معیارهای مشخصی تعریف شده است، با این الحال چنانچه با رویکردی روان شناختی به مفهوم افسردگی نگاه کنیم، داده های بیشتری به دست می آوریم.

در این اختلال بالینی، افراد از نظر هیجانی و فکری رنج می برند، تا جایی که ممکن است افکار خودکشی نیز پیدا کنند.

برخی از خصوصیات و ویژگی های شخصیتی افراد، در شرایط بروز افسردگی بالینی در آنها بروز می کند، بنابر این افراد افسرده ممکن است با مقاومت درونی بالایی نسبت به تغییر سبک زندگی خود روبرو باشند و توانایی پذیرش مشکلات و تحمل این رنج روانی در آنان به حداقل ممکن برسد، و مکانیسم هایی که در واقع توانمندی های روانی فرد برای تحمل فشارهای بیرونی و حفظ توانایی حل مساله در شرایط استرس زا می باشند، ممکن است از کار بیفتد.

 این وضعیت نه تنها بهبودی روان شناختی برای فرد فراهم نکرده بلکه ناتوانی های شناختی و کارکردهای سالم مکانیسم های روانی او را نیز تضعیف می کند. از طرف دیگر، سوء مصرف مواد به خودی خود نیز، بنابراین مطالعات متعدد، فرد را مستعد ابتلا به اختلالات خلقی از جمله اختلال افسردگی اساسی می کند.

همچنین مطالعات زیادی نشان داده اند که میزان انعطاف پذیری شناختی در افراد افسرده در حداقل ممکن است؛ مولفه ای که توانایی سازگاری ما در موقعیت های تنش زا را فراهم می آورد.

بنابراین در وضعیت افسردگی، افراد توانایی های کارآمد شناختی خود را از دست داده و از آنجایی که انسان دائما از مکانیسم های جیرانی استفاده می کند، درصدد پرکردن جای خالی مکانیسم های روانی مفید خود است. در این شرایط است که مواد مخدر و الکل وارد صحنه می شوند.

مواد مخدر و الكل به عنوان جایگزین هایی برای مکانیسم های روانی سالم افراد افسرده، مصرف می شوند و به تدریج جزئی لاینفک از ساختار روانی این افراد می شوند.

مواد مخدر و الكل در شکل گیری ابزارهای روانی ناکارآمد، به افراد افسرده کمک می کنند تا رنج های هیجانی خود را فراموش کنند و بر ناکامی های درونی خود، به کمک احساس فشنگی به دنبال مصرف مواد مخدر افیونی مثل تریاک و هروئین و تجربه مهارگسیختگی و مستی با مصرف الکل، و تجربه هیجان و خلق بالا به کمک مواد محرک، غلبه کنند.

بنابراین درگیری فرد با اختلالات مصرف مواد در چرخهای معیوب، سعی در بیرون آمدن از وضعیت نابسامان خود دارد؛ این در حالی است که این وضعیت نه تنها بهبودی روان شناختی برای فرد فراهم نکرده بلکه ناتوانی های شناختی و کارکردهای سالم مکانیسم های روانی او را نیز تضعیف می کند.

از طرفی دیگر، سوء مصرف مواد به خودی خود نیز، بنابر مطالعات متعدد، فرد را مستعد ابتلا به اختلالات خلقی از جمله اختلال افسردگی اساسی می کند.

در یک مطالعه بزرگ غیرایرانی در خصوص همبودی انواع اختلالات روانپزشکی (شامل اختلالات خلقی و اضطرابی) و اختلالات سوء مصرف مواد و الكل، مشخص شد که شیوع تمام عمر اختلالات روانپزشکی در حدود ۵,۲۲ درصد، شیوع اختلال سوء مصرف الکل در حدود ۱۳٫۵ درصد و اختلالات سوء مصرف سایر مواد. ۶٫۱ درصد برآورد شده بود و جالب است که حدود یک پنجم از کسانی که در این مطالعه اختلال افسردگی اساسی داشتند. تشخیص همبود اختلال سوء مصرف مواد و یا الکل را نیز داشتند اختلال

سوء مصرف مواد حتی در میان افراد با تشخیص اختلالات خلقي دوقطبی شایع تر نیز هست، به طوری که مواد و الكل در میان مبتلایان به اختلالات خلقي دوقطبی، تا ۵۰ درصد نیز شیوع داشته است.